Sprzedaż udziałów w spółce – co sprawdzić przed podpisaniem umowy?

Sprzedaż udziałów w spółce z o.o. nie sprowadza się do ustalenia ceny i podpisania krótkiej umowy. Przed transakcją trzeba sprawdzić, czy udziały mogą zostać sprzedane, czy umowa spółki nie przewiduje ograniczeń, jak zostanie zapłacona cena i jakie obowiązki powstaną po podpisaniu dokumentów.

Najwięcej problemów pojawia się wtedy, gdy strony traktują sprzedaż udziałów jak zwykłą umowę między dwiema osobami. W praktyce jest to transakcja właścicielska. Dotyczy nie tylko samego pakietu udziałów, ale też sytuacji prawnej i finansowej spółki, do której kupujący wchodzi.

Poniższy tekst dotyczy przede wszystkim sprzedaży udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Przy innych formach prowadzenia działalności zasady mogą wyglądać inaczej.

Sprzedaż udziałów a sprzedaż przedsiębiorstwa

Przy sprzedaży udziałów kupujący nie nabywa pojedynczych składników majątku, takich jak maszyny, samochody, wyposażenie czy konkretne umowy. Kupuje prawa udziałowe w spółce. Sama spółka nadal istnieje, zachowuje swój numer KRS, zawarte umowy, zobowiązania, należności, pracowników i historię podatkową.

To ma duże znaczenie praktyczne. Kupujący nie powinien oceniać transakcji wyłącznie przez pryzmat ceny udziałów. Musi rozumieć, w jakim stanie jest spółka: czy ma zaległości, spory, kredyty, pożyczki od wspólników, ryzykowne umowy albo zobowiązania, które mogą wpłynąć na jej wartość po transakcji.

Sprzedający również powinien zadbać o precyzyjne warunki umowy. Jeżeli dokument będzie zbyt ogólny, po sprzedaży mogą pojawić się spory o zakres przekazanych informacji, odpowiedzialność za wcześniejsze zobowiązania albo sposób rozliczenia ceny.

Umowa spółki może ograniczać sprzedaż udziałów

Pierwszym dokumentem do sprawdzenia jest aktualna umowa spółki. To w niej mogą znajdować się zapisy ograniczające zbycie udziałów. W niektórych spółkach wspólnik może sprzedać udziały swobodnie. W innych potrzebna jest zgoda spółki, zarządu, zgromadzenia wspólników albo spełnienie dodatkowej procedury.

Umowa spółki może przewidywać także prawo pierwszeństwa lub prawo pierwokupu dla pozostałych wspólników. W takim przypadku sprzedaż udziałów osobie z zewnątrz nie zawsze będzie możliwa od razu. Najpierw trzeba ustalić, czy pozostali wspólnicy nie mają pierwszeństwa w nabyciu pakietu.

To częsty błąd przy transakcjach prowadzonych „na szybko”. Strony ustalają cenę, przygotowują projekt umowy, a dopiero później okazuje się, że wcześniej trzeba było uzyskać zgodę albo przeprowadzić procedurę przewidzianą w umowie spółki. Taki błąd potrafi opóźnić transakcję, a czasem całkowicie zmienić jej warunki.

Forma umowy sprzedaży udziałów

Sprzedaż udziałów w spółce z o.o. wymaga zachowania odpowiedniej formy. Co do zasady umowa zbycia udziałów powinna zostać zawarta w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Nie jest to zwykła umowa podpisana samodzielnie przez strony.

W praktyce oznacza to, że strony podpisują dokument, a notariusz poświadcza autentyczność podpisów. Nie zawsze potrzebny jest pełny akt notarialny, ale samo podpisanie umowy bez poświadczenia podpisów może nie wystarczyć.

Osobny tryb może dotyczyć spółek obsługiwanych przez system S24, gdzie w określonych przypadkach wykorzystuje się elektroniczny wzorzec umowy. Nie należy jednak zakładać, że każdą transakcję da się przeprowadzić w ten sposób. Najpierw trzeba sprawdzić, jaki tryb pasuje do danej spółki i konkretnej sprzedaży.

Cena udziałów powinna wynikać z realnej wartości spółki

Cena nominalna udziałów nie jest tym samym co ich wartość rynkowa. Spółka może mieć niski kapitał zakładowy, a jednocześnie wartościowy majątek, dobre wyniki, stabilne kontrakty i mocną pozycję w swojej branży. Może być też odwrotnie: formalnie wygląda poprawnie, ale ma długi, słabą rentowność albo ryzyka, których nie widać na pierwszy rzut oka.

Dlatego cena sprzedaży udziałów powinna mieć uzasadnienie. Przy jej ustalaniu trzeba spojrzeć na majątek spółki, dochody, zadłużenie, umowy, perspektywy rozwoju i ryzyka.

Pomocny może być osobny tekst wyjaśniający, jak wycenić firmę i jakie metody stosuje się przy określaniu wartości przedsiębiorstwa.

Przy prostych transakcjach strony często ustalają jedną cenę płatną od razu. Przy większych sprzedażach cena może być rozbita na kilka elementów: część płatną przy podpisaniu umowy, płatność odroczoną, premię zależną od wyników albo zatrzymanie części ceny jako zabezpieczenie na wypadek ujawnienia określonych ryzyk.

Co kupujący powinien sprawdzić przed podpisaniem umowy?

Zakres sprawdzenia spółki zależy od wartości transakcji i relacji między stronami. Przy niewielkiej sprzedaży między dotychczasowymi wspólnikami analiza może być prostsza. Przy wejściu inwestora, sprzedaży większościowego pakietu albo transakcji z osobą zewnętrzną trzeba podejść do tematu dokładniej.

W podstawowym zakresie kupujący powinien sprawdzić:

• aktualną umowę spółki wraz ze zmianami,
• aktualny odpis KRS,
• księgę udziałów i listę wspólników,
• czy udziały nie są obciążone zastawem, użytkowaniem lub prawami osób trzecich,
• sprawozdania finansowe i podstawowe dane księgowe,
• zaległości podatkowe i zobowiązania wobec ZUS,
• kredyty, leasingi, pożyczki i poręczenia,
• ważne umowy z kontrahentami, najem, licencje i dotacje,
• toczące się spory sądowe, reklamacje i roszczenia,
• rozliczenia między spółką a wspólnikami lub członkami zarządu.

Taka analiza nie musi oznaczać rozbudowanego audytu, ale powinna dać odpowiedź na podstawowe pytanie: czy cena odpowiada temu, co kupujący faktycznie przejmuje jako wspólnik.

Obciążenia udziałów i prawa osób trzecich

Przed podpisaniem umowy trzeba ustalić, czy sprzedawane udziały są wolne od obciążeń. Udziały mogą być przedmiotem zastawu, użytkowania, zajęcia albo innych praw osób trzecich. Jeżeli kupujący pominie ten etap, może nabyć pakiet obciążony problemem, którego nie uwzględnił w cenie.

W umowie powinno znaleźć się jasne oświadczenie sprzedającego, że jest właścicielem udziałów i może nimi rozporządzać. Jeżeli udziały są obciążone, transakcja wymaga osobnego uregulowania tego ryzyka. Nie powinno się zostawiać tej kwestii wyłącznie w sferze ustnych zapewnień.

Oświadczenia sprzedającego w umowie

Dobra umowa sprzedaży udziałów nie kończy się na zdaniu, że jedna strona sprzedaje, a druga kupuje udziały. Ważną częścią dokumentu są oświadczenia i zapewnienia sprzedającego. To one określają, za jakie informacje sprzedający bierze odpowiedzialność.

Sprzedający może potwierdzić między innymi, że:

• jest właścicielem udziałów,
• udziały nie są obciążone,
• nie toczy się spór dotyczący własności udziałów,
• nie istnieją ukryte prawa osób trzecich do udziałów,
• przekazane informacje o spółce są zgodne z prawdą,
• nie zatajono istotnych zobowiązań, sporów ani ryzyk.

Przy większych transakcjach oświadczenia mogą obejmować także podatki, pracowników, ważne umowy, decyzje administracyjne, dotacje, prawa własności intelektualnej albo zadłużenie. Zakres takich zapisów powinien wynikać z charakteru spółki i wartości transakcji.

Sposób zapłaty ceny

Płatność ceny wymaga precyzyjnego uregulowania. Kupujący zwykle nie chce zapłacić zbyt wcześnie, zanim będzie miał pewność, że udziały przejdą na niego. Sprzedający nie chce natomiast przenieść udziałów bez gwarancji otrzymania pieniędzy.

W umowie trzeba określić kwotę, termin płatności, numer rachunku, ewentualne transze oraz skutki opóźnienia. Przy większych transakcjach można rozważyć depozyt, rachunek escrow, zabezpieczenie płatności albo zatrzymanie części ceny do czasu spełnienia określonych warunków.

Nieprecyzyjne zapisy o płatności są jednym z najprostszych sposobów na późniejszy spór. Jeżeli strony ustalają płatność odroczoną, muszą od razu określić, co stanie się w razie braku zapłaty.

Obowiązki po podpisaniu umowy

Podpisanie umowy nie kończy wszystkich formalności. Po sprzedaży udziałów trzeba zawiadomić spółkę i przedstawić dowód przejścia udziałów. Dopiero od momentu otrzymania takiego zawiadomienia wraz z dowodem sprzedaż jest skuteczna wobec spółki.

Następnie zarząd powinien uporządkować dokumenty korporacyjne, w tym księgę udziałów i listę wspólników. W zależności od sytuacji konieczne może być także złożenie odpowiednich dokumentów do KRS.

Jeżeli zmiana struktury udziałowej wpływa na beneficjenta rzeczywistego, trzeba sprawdzić obowiązek aktualizacji danych w Centralnym Rejestrze Beneficjentów Rzeczywistych. Ten element często jest pomijany, zwłaszcza przy mniejszych transakcjach, a może mieć znaczenie formalne dla spółki.

Podatki przy sprzedaży udziałów

Przy sprzedaży udziałów trzeba uwzględnić skutki podatkowe po obu stronach transakcji. Po stronie kupującego pojawia się zazwyczaj podatek od czynności cywilnoprawnych. Deklarację PCC-3 składa się co do zasady w terminie 14 dni od powstania obowiązku podatkowego.

Sprzedający powinien sprawdzić skutki w podatku dochodowym. Jeżeli sprzedającym jest osoba fizyczna, sprzedaż udziałów rozlicza się zwykle w PIT-38. Znaczenie ma nie tylko cena sprzedaży, ale także koszt nabycia albo objęcia udziałów, bo to od niego zależy wysokość dochodu.

Przy transakcjach nietypowych, sprzedaży przez spółkę, sprzedaży transgranicznej albo rozliczeniu ceny w kilku częściach skutki podatkowe należy sprawdzić przed podpisaniem umowy. Późniejsza korekta ustaleń bywa trudna albo niemożliwa.

Najczęstsze błędy przy sprzedaży udziałów

Najwięcej problemów wynika z pośpiechu. Strony ustalają cenę, pobierają wzór umowy i zakładają, że reszta jest formalnością. Tymczasem przy sprzedaży udziałów ważne są szczegóły: ograniczenia w umowie spółki, forma podpisania, obciążenia udziałów, sposób zapłaty i dokumenty po transakcji.

Kiedy skorzystać z pomocy doradcy?

Nie każda sprzedaż udziałów wymaga rozbudowanej obsługi prawnej i finansowej. Prosta transakcja między dotychczasowymi wspólnikami, przy niewielkiej wartości i dobrze znanej spółce, może być znacznie łatwiejsza do przeprowadzenia.

Pomoc prawnika, doradcy podatkowego albo doradcy transakcyjnego staje się szczególnie ważna wtedy, gdy sprzedaż dotyczy większego pakietu, inwestora zewnętrznego, spółki z zadłużeniem, konfliktu wspólników, dotacji, kredytów, majątku o dużej wartości albo płatności odroczonej. W takich sytuacjach gotowy wzór umowy zwykle nie wystarcza.

Wniosek

Sprzedaż udziałów najlepiej traktować jak uporządkowany proces, a nie pojedynczy podpis pod umową. Najpierw trzeba sprawdzić, czy transakcja jest dopuszczalna. Później ustalić cenę, zabezpieczyć płatność, opisać odpowiedzialność stron i dopilnować formalności po sprzedaży.

Dobrze przygotowana umowa nie jest potrzebna wtedy, gdy wszystko idzie zgodnie z planem. Jest potrzebna wtedy, gdy po podpisaniu pojawia się problem: niezapłacona część ceny, ukryte zobowiązanie, spór o dokumenty albo zarzut, że jedna ze stron czegoś nie ujawniła. Właśnie dlatego najważniejsze decyzje trzeba podjąć przed podpisaniem, a nie po transakcji.

Źródła i materiały

• Kodeks spółek handlowych — ISAP, Sejm RP
• Podatek od czynności cywilnoprawnych PCC-3 — gov.pl
• Zgłoszenie informacji o beneficjentach rzeczywistych — Ministerstwo Finansów